Kościół św. Piotra i Pawła w Starym Mieście

Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła w Starym Mieście koło Konina to jedno z tych miejsc, w których historia Wielkopolski materializuje się w kamieniu, cegle i detalach architektonicznych. Położona dziś spokojnie przy ruchliwej trasie wieś skrywa świątynię, która pamięcią sięga jeszcze czasów, gdy Konin dopiero szukał swojego obecnego miejsca nad Wartą. Podczas pierwszej wizyty od razu uderza kontrast między stosunkowo młodą, neogotycką bryłą kościoła a starszym, kamiennym sercem świątyni – dawnym romańskim kościołem, wtopionym dziś w jej strukturę niczym kapsuła czasu. To właśnie to połączenie różnych epok, widoczne na każdym kroku, sprawia, że wizyta w Starym Mieście jest czymś więcej niż tylko krótkim przystankiem przy wiejskim kościele parafialnym.

Położenie i pierwsze wrażenie

Świątynia znajduje się we wsi Stare Miasto, tuż na zachód od Konina, przy ulicy Rychwalskiej 18, w bezpośrednim sąsiedztwie głównej drogi przebiegającej przez miejscowość. To dawne centrum pierwotnego Konina – osady targowej, która dopiero później ustąpiła pola nowej, lokacyjnej osadzie nad Wartą, znanej dziś po prostu jako Konin. Współczesna zabudowa wsi jest raczej rozproszona i dość zwyczajna, dzięki czemu kościół z wysoką, ceglaną wieżą dominuje nad okolicą i szybko staje się naturalnym punktem orientacyjnym. Już z daleka widać charakterystyczne, neogotyckie proporcje świątyni, ale dopiero z bliska zaczyna się zauważać, że nie jest to typowy, jednorodny kościół z przełomu XIX i XX wieku.

Podchodząc od strony głównego wejścia, bryła kościoła wydaje się spójna i dość klasyczna: cegła, ostrołukowe okna, szkarpy wzmacniające ściany, wyraźna, jednonawowa przestrzeń. Dopiero obejście budynku naokoło odsłania jego najcenniejszą część – starsze, kamienne prezbiterium i fragment dawnej nawy, w których przetrwała pamięć o romańskiej świątyni sięgającej początku XIII wieku. Na ścianie zewnętrznej uwagę przyciąga też wmurowana dawna płyta nagrobna z krzyżem – surowy, prosty detal, który świetnie podkreśla średniowieczny charakter tej części budowli. Całość sprawia wrażenie kościoła, który przez stulecia był wielokrotnie „nadbudowywany” i dopasowywany do kolejnych epok, ale nigdy nie zatracił swojej pierwotnej tożsamości.

Praktycznie: Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła znajduje się przy ul. Rychwalskiej 18 w Starym Mieście (kod 62-571), kilka kilometrów na zachód od Konina. Najłatwiej dotrzeć tu samochodem z Konina drogą w kierunku na Rychwał lub autostradą A2 (zjazd Konin/Stare Miasto), skąd prowadzą lokalne drogi wprost do wsi. W pobliżu funkcjonuje przystanek autobusowy „Stare Miasto, Kościół”, obsługiwany przez lokalne połączenia z Konina i okolicznych miejscowości. Przy świątyni i w jej sąsiedztwie dostępne są miejsca do parkowania przy ulicy; nie ma wydzielonego, dużego parkingu jak przy sanktuariach, ale przy typowym ruchu parafialnym miejsca zwykle wystarczają.

Zarys historii świątyni

Romańskie początki – od Piotra Dunina do królów

Historia kościoła w Starym Mieście sięga wczesnego średniowiecza, kiedy okoliczne tereny były jednym z ważniejszych punktów osadniczych na szlaku handlowym biegnącym przez Wielkopolskę. Parafia istniała tu już przed 1111 rokiem, co czyni ją jednym z najstarszych ośrodków parafialnych w regionie. Tradycja przypisuje fundację pierwotnej, kamiennej świątyni możnemu Piotrowi (lub Pawłowi) Duninowi, palatynowi księcia Bolesława Krzywoustego, a jako umowną datę budowy wskazuje się rok 1119. Badacze zaznaczają jednak, że kościół mógł powstać nieco później – na przełomie XII i XIII wieku – pod patronatem królewskim, być może z inicjatywy Władysława Laskonogiego lub Władysława Odonica, władających wówczas ziemią kaliską.

Najstarsza murowana świątynia była dziełem architektury romańskiej, wzniesionej z dużych bloków piaskowca układanych w regularne warstwy, w typowej dla tego okresu technice opus emplectum. Składała się z prostokątnej, jednonawowej części głównej oraz prosto zamkniętego prezbiterium, co dobrze odpowiada schematom małych, wczesnośredniowiecznych kościołów wiejskich. Z czasem, wraz ze wzrostem znaczenia parafii, rozbudowywana była również jej rola administracyjna – w późnym średniowieczu to właśnie tutejszy kościół stanowił macierzystą parafię dla świątyni św. Bartłomieja w nowo powstałym Koninie.

Gotyk, barok i XIX wiek – kolejne warstwy historii

W późnym średniowieczu romańska świątynia została przebudowana w duchu gotyku, co dotyczyło przede wszystkim okien i bryły dachu. Zwiększono i przekształcono otwory okienne, nadając im ostrołukowe zamknięcia, podwyższono szczytowe ściany oraz zmieniono kąt nachylenia połaci dachowych, dzięki czemu kościół zyskał bardziej smukłą, gotycką sylwetkę. Po północnej stronie prezbiterium dobudowano też niewielką zakrystię, ściśle przylegającą do średniowiecznego korpusu. W kolejnych stuleciach, zwłaszcza pod koniec XVIII wieku, przeprowadzono gruntowne prace restauracyjne, dostosowując wnętrze do ówczesnych gustów, ale zachowując zasadniczy rzut starej świątyni.

Przełomowy był dopiero początek XX wieku, kiedy zapadła decyzja o wzniesieniu nowego, większego kościoła przy zachowaniu historycznego romańskiego trzonu jako kaplicy. W 1907 roku rozpoczęto budowę neogotyckiej bryły na zachód od starej świątyni, którą następnie wkomponowano w całość, pozostawiając ją w roli osobnej, ale funkcjonalnie powiązanej kaplicy. Nowy kościół konsekrowano 2 maja 1909 roku, a od tego czasu dawny, kamienny korpus jest już nie tyle główną, co historyczną częścią zespołu. Dziś całość – zarówno romańskie prezbiterium, jak i neogotycka świątynia – podlega ochronie konserwatorskiej jako zabytek o znaczeniu ponadlokalnym.

Architektura zewnętrzna – spotkanie cegły i kamienia

Neogotycki kościół parafialny

Obecny kościół parafialny ma formę jednonawowej, salowej budowli z cegły, o bryle zbliżonej planem do kwadratu, z wyraźnie zaakcentowaną wieżą i zakrystią. Ściany są oszkarpowane – w narożach i przy przęsłach widoczne są masywne przypory, typowe dla neogotyckich kościołów początków XX wieku. Otwory okienne są wysokie, zamknięte ostrołukowo, przeważnie z prostymi, ale efektownymi obramieniami z cegły i kamienia. Cała bryła sprawia wrażenie zwartej i harmonijnej, bez nadmiernych dekoracji – architektura korzysta z języka gotyku raczej w uproszczonej, użytkowej formie niż w bogatej, „katedralnej” wersji.

Zwraca uwagę staranne zestawienie cegły z detalami kamiennymi oraz subtelne profilowanie gzymsów i opasek okiennych. Wieża, choć nie przesadnie wysoka, stanowi wyraźny akcent wertykalny, dobrze widoczny z drogi; jej sylwetka nadaje kościołowi czytelną dominantę w krajobrazie wsi. Przy dobrej pogodzie czerwienie cegły kontrastują z zielenią otoczenia i szarością kamiennych fragmentów dawnego prezbiterium, dzięki czemu całość wygląda wyjątkowo malowniczo. Szczególnie interesująco prezentuje się elewacja od strony dawnego kościoła romańskiego, gdzie ceglana bryła niejako „ustępuje miejsca” kamieniowi, podkreślając jego pierwszeństwo w historii tego miejsca.

Romańskie i gotyckie relikty

Najbardziej niezwykła część zespołu znajduje się w obrębie dawnego, romańskiego prezbiterium i fragmentu nawy, które zachowały charakterystyczny układ z wielkich bloków piaskowca. Kamień układany jest w regularne warstwy, a sama masa murów sprawia wrażenie wyjątkowo solidnej i pierwotnej, jakby odseparowanej od reszty budowli nie tyle techniką wykonania, ile różnicą epok. W partiach nadbudowanych w czasach gotyku dostrzegalne są ceglane kontynuacje murów oraz zmiana geometrii połaci dachowych, dzięki czemu łatwo „odczytać” kolejne fazy rozbudowy w samym materiale. To fascynujące doświadczenie, gdy można stanąć obok ściany, która przez setki lat była świadkiem przekształcania się nie tylko kościoła, ale i całej okolicy.

Na zewnętrznej ścianie prezbiterium wmurowano romańską płytę nagrobną z wizerunkiem krzyża, tworząc rodzaj lapidarium, które przypomina o dawnych mieszkańcach i fundatorach świątyni. To prosty, ale mocny akcent – surowy kamień, płytko ryty krzyż, brak rozbudowanych inskrypcji – wszystko to świetnie wpisuje się w wczesnośredniowieczny charakter kościoła. Przy odpowiednim świetle detale stają się bardziej czytelne, dlatego szczególnie warto obejść świątynię w godzinach, gdy słońce jest nieco niżej nad horyzontem. Dzięki temu wyraźniej widoczne są różnice w fakturze muru między romańską podstawą, gotycką nadbudową a młodszymi, neogotyckimi partiami.

Wnętrze – między romańską kaplicą a neogotycką nawą

Przestrzeń głównej nawy

Po wejściu do kościoła uderza przede wszystkim jednoprzestrzenna, salowa nawa, typowa dla neogotyckich budowli parafialnych z początku XX wieku. Wnętrze jest jasne, a światło wpada przez wysokie, ostrołukowe okna, tworząc miękkie refleksy na ścianach i posadzce. Sklepienie – jeśli jest tu stosowane – ma formę prostą, bez nadmiernych żeber, a całość dekoracji ogranicza się raczej do subtelnych detali niż bogatych programów rzeźbiarskich. Dzięki temu uwaga naturalnie kieruje się ku prezbiterium i ołtarzowi głównemu, które stanowią wizualne centrum całego wnętrza.

Wrażenie robi przede wszystkim ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, datowanym na koniec XVII wieku. To jedyny tak wyraźny akcent barokowy w przestrzeni zdominowanej przez neogotycką architekturę, co tworzy ciekawy kontrast epok i stylów. Malowidło, o spokojnej, pełnej czułości ikonografii, przyciąga wzrok bardziej niż same formy architektoniczne ołtarza. W połączeniu z ceglanymi ścianami i stosunkowo prostą strukturą wnętrza obraz ten staje się ważnym duchowym i artystycznym punktem odniesienia całej świątyni.

Romański portal i kaplica

Jednym z najbardziej fascynujących detali we wnętrzu (lub w strefie przejściowej dawnego kościoła) jest romański portal z tympanonem, w którym widnieje płaskorzeźba przedstawiająca Chrystusa Ukrzyżowanego. To klasyczny motyw w sztuce romańskiej, ale tutaj nabiera szczególnego znaczenia – stanowi bowiem jeden z nielicznych zachowanych elementów rzeźbiarskich związanych bezpośrednio z pierwotną świątynią. Płaskorzeźba jest prosta w formie, wyraźnie odróżniająca się od późniejszych dekoracji, ale właśnie ta surowość i syntetyczność sprawiają, że przyciąga uwagę bardziej niż bogatsze, młodsze detale.

Romańska część kościoła, pełniąca dziś funkcję kaplicy, zachowała pierwotne prezbiterium i część nawy, choć ich przestrzeń została częściowo dostosowana do potrzeb nowego układu funkcjonalnego. W murach wciąż widoczna jest różnica w materiale i technice – twardy piaskowiec kontrastuje z cegłą, a proporcje otworów okiennych są inne niż w neogotyckiej nawie. Przebywając w tej części kościoła, łatwo poczuć, że to właśnie tutaj bije najstarsze serce świątyni – przestrzeń jest skromniejsza, bardziej zamknięta, a jednocześnie wyjątkowo nasycona historią. To fragment budowli, który warto „osobno” obejrzeć, wsłuchując się w różnicę między średniowieczną kaplicą a XX‑wieczną nawą.

Znaczenie dla Starego Miasta i regionu

Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła od wieków pełni funkcję centralnego punktu Starego Miasta – zarówno w sensie religijnym, jak i tożsamościowym. Przez długi czas był parafią macierzystą dla nowego Konina, co dobrze pokazuje, jak bardzo zmieniły się lokalne układy osadnicze na przestrzeni wieków. Dziś pełni przede wszystkim rolę zwykłego, wiejskiego kościoła parafialnego, ale w jego murach skondensowana jest historia całego regionu – od czasów książąt piastowskich, przez późnośredniowieczny rozwój sieci parafialnej, po modernizację przełomu XIX i XX wieku.

W skali Wielkopolski jest to przykład wyjątkowo interesującego połączenia romańskiego kościoła wiejskiego z neogotycką świątynią parafialną, w którym nie zniszczono starej struktury, lecz wkomponowano ją w nową. To rozwiązanie pozwoliło zachować oryginalny charakter średniowiecznego prezbiterium i fragmentów nawy, a jednocześnie stworzyć przestrzeń liturgiczną odpowiadającą współczesnym potrzebom wspólnoty. Dzięki temu kościół w Starym Mieście jest dobrym punktem odniesienia dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć, jak w praktyce wyglądało „nakładanie się” kolejnych stylów architektonicznych w niewielkich parafiach.

Praktyczne informacje dla odwiedzających

Godziny nabożeństw i możliwości zwiedzania: Kościół funkcjonuje przede wszystkim jako czynna świątynia parafialna, dlatego najłatwiej zobaczyć jego wnętrze podczas mszy świętych. W dni powszednie odprawiane są msze m.in. rano oraz wieczorem (np. w godzinach 7:00 i 18:00), natomiast w niedziele i święta – kilka mszy w ciągu dnia, w godzinach porannych i dopołudniowych. Poza nabożeństwami kościół bywa otwarty, ale w przypadku planowanego, spokojniejszego zwiedzania wnętrza warto skontaktować się wcześniej z parafią telefonicznie lub przez stronę internetową.

Bilety: Wstęp do kościoła ma charakter sakralny – nie funkcjonuje tu system biletów ani typowa kasa biletowa. Zwiedzanie, o ile odbywa się z poszanowaniem charakteru miejsca i nie koliduje z nabożeństwami, jest bezpłatne; ofiary składane są wyłącznie dobrowolnie na potrzeby parafii (np. do skarbon lub podczas mszy).

Dojazd i parking: Do Starego Miasta można dojechać samochodem z Konina lokalnymi drogami lub zjeżdżając z autostrady A2 na węźle Konin/Stare Miasto. Bezpośrednio przy kościele znajduje się przystanek „Stare Miasto, Kościół”, obsługiwany przez linie autobusowe kursujące m.in. z Konina, co ułatwia dojazd osobom niezmotoryzowanym. Parkowanie możliwe jest przy kościele i wzdłuż okolicznych ulic; przy większych uroczystościach warto założyć niewielki spacer z dalszego miejsca postoju.

Kontakt z parafią: Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła w Starym Mieście ma swoją stronę internetową, gdzie publikowane są aktualne ogłoszenia, dane kontaktowe i informacje o kancelarii. Podawany jest adres ul. Rychwalska 18, 62‑571 Stare Miasto, a także numery telefonu do proboszcza i wikariusza, dzięki czemu można umówić się np. na zwiedzanie grupowe lub dopytać o aktualne godziny mszy.

Wrażenia z odwiedzin i kontekst turystyczny

Wizyta w kościele św. Apostołów Piotra i Pawła nie przypomina zwiedzania wielkich, miejskich katedr czy sanktuariów, gdzie ruch turystyczny jest stały i silnie zorganizowany. Raczej jest to doświadczenie bardziej kameralne – kontakt z miejscem, które przede wszystkim wciąż żyje rytmem parafialnym, a dopiero w drugiej kolejności staje się celem turystycznym. Dzięki temu łatwo poczuć autentyczną atmosferę niewielkiej, wielkopolskiej wspólnoty, dla której kościół jest nie tylko zabytkiem, ale też codzienną przestrzenią modlitwy.

Z punktu widzenia osób zainteresowanych historią architektury najciekawsze jest śledzenie na własne oczy, jak romańskie prezbiterium zostało „włączone” w neogotycki kościół. Wystarczy obejść świątynię dookoła, zatrzymać się przy kamiennej płycie nagrobnej z krzyżem i spojrzeć na różnice między murami z piaskowca a ceglaną nadbudową i nowszą nawą. Wnętrze, choć z pozoru spokojne, kryje w sobie sporo subtelnych szczegółów – od barokowego obrazu Matki Boskiej po romański portal z tympanonem ukrzyżowanego Chrystusa. To miejsce, które pokazuje, jak bogata potrafi być historia nawet „zwyczajnego” wiejskiego kościoła, jeśli tylko poświęci mu się chwilę uwagi.

Podsumowanie

Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła w Starym Mieście to wyjątkowe połączenie romańskiego dziedzictwa i neogotyckiej architektury, które na niewielkiej przestrzeni skupia ponad osiemset lat historii regionu. Dawna świątynia z bloków piaskowca, późnogotycka przebudowa, barokowy obraz w ołtarzu głównym oraz neogotycka bryła z początku XX wieku tworzą razem fascynującą, wielowarstwową opowieść o zmieniających się epokach i potrzebach lokalnej wspólnoty. To miejsce, w którym łatwo odczuć, że historia nie jest abstrakcyjnym hasłem z podręcznika, lecz czymś, co wciąż tkwi w murach, detalach i układzie przestrzeni. W kontekście zwiedzania okolic Konina warto zarezerwować czas na spokojną wizytę w Starym Mieście – choć kościół nie należy do najbardziej rozpoznawalnych atrakcji turystycznych w Polsce, ma w sobie ten rodzaj autentyczności, który zostaje w pamięci na długo.