Kościół św. Bartłomieja

Kościół św. Bartłomieja w Koninie jest jednym z tych miejsc, które bardzo mocno porządkują obraz miasta w głowie: nagle, między niewysoką zabudową starej części Konina, wyrasta masywna gotycka bryła z wieżą i przyklejonymi do niej kolejnymi epokami, od renesansu po neogotyk.

Przy pierwszym wejściu do środka uwagę przyciąga nie tylko surowa, ceglana architektura, ale też wrażenie gęstości historii – od najstarszych kamiennych murów ukrytych w zakrystii po barokowe epitafia i późniejsze polichromie, wszystko tu opowiada o mieście, które przez stulecia żyło w cieniu fary.

Świątynia pełni dziś rolę parafialnego kościoła starego Konina, ale jednocześnie jest ważną atrakcją turystyczną – punktem, od którego naturalnie zaczyna się zwiedzanie tej części miasta, łącząc wizytę przy słynnym słupie konińskim z krótkim spacerem po okolicznych uliczkach.

Położenie i pierwsze wrażenie

Kościół św. Bartłomieja stoi w południowej części dawnego miasta, blisko dawnych murów obronnych i w sąsiedztwie staromiejskiej zabudowy, dzięki czemu już samo dojście do świątyni jest spacerem przez najstarszą część Konina.

Budynek dominuje nad okolicą swoją wysokością i zwartą bryłą: trójnawowy korpus z niższym prezbiterium, przyporami i charakterystyczną, przekształconą w baroku fasadą od zachodu tworzą widok, który dobrze zapada w pamięć, zwłaszcza przy oglądaniu kościoła z poziomu rynku.

Z zewnątrz od razu widać, że to świątynia, która dorastała przez wieki – do gotyckiego trzonu dobudowano renesansową kaplicę z południa, późniejsze kruchty i detale, a całość obrosła otoczeniem plebanii i zabudowań parafialnych, tworząc spójny zespół sakralny wkomponowany w tkankę miasta.

Otoczenie i dojście

Plac wokół kościoła jest stosunkowo nieduży, ale pozwala obejść świątynię dookoła i zobaczyć ją z różnych perspektyw – od wąskiego przejścia przy murze po szerszą przestrzeń od strony południowej kaplicy, gdzie bryła prezentuje się najbardziej malowniczo.

Blisko stąd zarówno do konińskiego rynku, jak i do najstarszego w Polsce kamiennego znaku drogowego, więc kościół św. Bartłomieja łatwo włączyć w krótki spacer po historycznym centrum miasta, traktując go jako jeden z kluczowych przystanków.

Informacje praktyczne – dojazd i zwiedzanie
Kościół św. Bartłomieja znajduje się przy ul. Kościelnej 1 w starej części Konina; dojazd samochodem jest możliwy ulicami dojazdowymi do starówki, w pobliżu dostępne są miejsca postojowe na okolicznych ulicach i parkingach miejskich.

Do centrum starego Konina docierają autobusy komunikacji miejskiej kursujące z nowych dzielnic – najwygodniej wysiąść w rejonie przystanków przy głównych ulicach prowadzących na starówkę i dojść pieszo kilkaset metrów.

Zwiedzanie kościoła jest bezpłatne; świątynia pozostaje otwarta w dni powszednie przez większą część dnia, natomiast w soboty zwykle zamknięta jest w godzinach przygotowania wnętrza do niedzielnej liturgii (około 8.00–17.30), z możliwością wejścia dla grup z przewodnikiem po wcześniejszym uzgodnieniu z parafią.

W niedziele i święta warto pamiętać, że trwa normalne życie parafii – Msze święte odprawiane są o godz. 7:00, 8:30, 10:00, 11:30 (Msza z udziałem dzieci), 12:45 i 18:00; w dni powszednie liturgia odbywa się o 7:00 i 18:00, więc zwiedzanie najlepiej planować poza tymi godzinami.

Aktualne ogłoszenia i ewentualne zmiany w porządku nabożeństw oraz zasadach zwiedzania publikowane są na stronie parafialnej bartlomiej.konin.pl oraz w mediach społecznościowych parafii.

Historia kościoła św. Bartłomieja

Dzieje kościoła św. Bartłomieja splatają się z historią całego Konina, który prawa miejskie uzyskał pod koniec XIII wieku, a w kolejnych stuleciach wyrósł na ważny ośrodek administracyjny regionu.

Najstarsza część świątyni – dawna kaplica Świętej Trójcy pełniąca dziś funkcję zakrystii – powstała prawdopodobnie już w początkach XIII wieku, co czyni ją jednym z najważniejszych i najstarszych zachowanych fragmentów architektury sakralnej w mieście.

W czasach wojen z zakonem krzyżackim kościół znalazł się w oku cyklonu: zabudowania Konina i ówczesna świątynia ucierpiały w czasie najazdu krzyżackiego w 1331 roku, co wymusiło późniejszą odbudowę i rozbudowę fary.

Odbudowa i rozwój w średniowieczu

Po zniszczeniach XIV wieku kościół został odbudowany i powiększony w duchu gotyckim; przyjmuje się, że prezbiterium powstało w drugiej połowie bądź u schyłku XIV wieku, na mocnym, kamiennym fundamencie, który do dziś widoczny jest w dolnych partiach murów.

W XV wieku kontynuowano prace nad świątynią, wznosząc ceglane nawy oraz gotycką kaplicę przylegającą do prezbiterium, a równocześnie utrwalono trójnawowy, pseudobazylikowy schemat kościoła, który definiuje jego bryłę do dzisiaj.

Wnętrze musiało wówczas zyskiwać stopniowo na znaczeniu jako fara miejskiej społeczności – kolejne fundacje mieszczan i przedstawicieli lokalnej elity dodawały wyposażenie, epitafia i ołtarze, które z czasem zdominowały przestrzeń naw bocznych.

Kaplica Zemełki i renesansowa przebudowa

Na przełomie XVI i XVII wieku do gotyckiego kościoła dołączono jedną z jego najbardziej charakterystycznych części – renesansową kaplicę Najświętszej Maryi Panny fundacji znanego konińskiego lekarza Jana Zemełki, usytuowaną po południowej stronie prezbiterium.

Kaplica, przykryta ośmioboczną kopułą z latarnią, wyróżnia się na tle reszty bryły łagodniejszą linią i bogatszym detalem, a wewnątrz mieści cenione dzieła sztuki sakralnej i nagrobek fundatora, co dobrze pokazuje ambicje i pozycję Zemełki w ówczesnym Koninie.

To właśnie ta część kościoła sprawia, że sylwetka świątyni oglądana z południa wydaje się bardziej rozedrgana i wielowymiarowa – gotyk spotyka się tu bezpośrednio z renesansem, tworząc ciekawy dialog form i proporcji.

Późniejsze wieki i modernizacje

W późniejszych stuleciach kościół św. Bartłomieja był wielokrotnie remontowany i uzupełniany, jednak nie utracił swojego zasadniczo gotyckiego charakteru – zmiany dotyczyły przede wszystkim wystroju oraz fragmentów elewacji, jak przekształcony w baroku szczyt fasady zachodniej.

W XIX wieku każdą z naw bocznych nakryto osobnym, niższym dachem i przebito nowe okna w ścianach nawy głównej, co poprawiło doświetlenie wnętrza, a jednocześnie nadało bryle obecny, rozpoznawalny kształt z wyraźnie wyodrębnionymi połaciami dachowymi.

Na początku XX wieku zrealizowano polichromię wnętrza oraz wzniesiono neoklasycystyczną plebanię i dom parafialny – parterowy korpus z symetrycznymi, piętrowymi skrzydłami otoczony oryginalnym, wczesno XX‑wiecznym ogrodzeniem do dziś spina wizualnie cały zespół parafialny.

Okres II wojny światowej i powojenne losy

Podczas II wojny światowej kościół św. Bartłomieja padł ofiarą okupacyjnego barbarzyństwa – 25 marca 1941 roku Niemcy zajęli i zamknęli świątynię, urządzając w jej wnętrzu magazyn mebli przeznaczonych dla przesiedleńców niemieckich przywożonych na ziemię konińską.

Po zakończeniu wojny zdewastowane wnętrze odzyskało stopniowo dawny blask dzięki pieczołowitej restauracji, a ostatni kompleksowy remont kościoła przeprowadzono już w XXI wieku, w 2005 roku, kiedy odnowiono zarówno elewacje, jak i znaczną część wystroju.

Co istotne, mimo burzliwej historii świątynia uniknęła zniszczeń frontowych – nie ucierpiała w czasie ostatnich działań wojennych, dzięki czemu znaczna część substancji gotyckiej przetrwała w oryginalnej formie.

Architektura zewnętrzna

Architektonicznie kościół św. Bartłomieja jest trójnawową, trójprzęsłową budowlą typu pseudobazyliki, wzniesioną głównie z cegły układanej w gotycki wątek z użyciem zendrówki, przy czym najniższe partie murów wykonano z ciosów piaskowca.

Od wschodu do korpusu nawowego przylega wydłużone, trójprzęsłowe prezbiterium, zamknięte trójbocznie, z gotycką zakrystią i skarbcem dobudowanymi od północy, co tworzy charakterystyczny, lekko asymetryczny układ widoczny zwłaszcza z lotu ptaka i z dalszej perspektywy.

Elewacje zewnętrzne opięte są uskokowymi przyporami, które w narożnikach korpusu ustawiono pod skosem, a między nimi przepruto obustronnie rozglifione, ostrołukowo zamknięte okna, nadające świątyni smukłości mimo dość ciężkiego, ceglanego materiału.

Portale, szczyty i dachy

Do wnętrza prowadzą historyczne portale o ostrołukowych, profilowanych ościeżach – jedno z wejść otwiera się od zachodu, w stronę dawnej bramy miejskiej, a dwa kolejne umieszczono od strony północnej, skierowane ku rynkowi i wewnętrznej zabudowie miasta.

Szczyt fasady zachodniej zachował gotycką strukturę, ale został przekształcony przez charakterystyczną, falującą linię barokowego zwieńczenia, co w zderzeniu z pionowymi podziałami przypór i lizen daje ciekawy efekt „nałożenia” epok na siebie.

W XIX wieku nad nawami bocznymi założono osobne, niższe dachy, dzięki czemu z profilu bryła przypomina schodkowy układ, z najwyższą nawą główną pośrodku i łagodnie obniżającymi się połaciami po bokach – rozwiązanie to, choć późniejsze, dobrze porządkuje sylwetkę budowli.

Renesansowa kaplica i otoczenie plebanii

Od strony południowej najbardziej wyróżnia się renesansowa kaplica Najświętszej Maryi Panny fundacji Jana Zemełki, z wyraźnie zarysowaną ośmioboczną kopułą i latarnią, której gładkie powierzchnie harmonijnie kontrastują z ceglaną resztą świątyni.

W otoczeniu kościoła warto zwrócić uwagę na neoklasycystyczną plebanię i dom parafialny – parterowy środkowy korpus z symetrycznymi skrzydłami piętrowymi oraz oryginalne ogrodzenie z początków XX wieku tworzą uporządkowany, reprezentacyjny front całego zespołu parafialnego.

Wnętrze i wystrój

Wnętrze kościoła św. Bartłomieja zachowało gotycki układ trójnawowy z wyraźnym podziałem na wyższą nawę główną i niższe nawy boczne, przy czym prezbiterium jest nieco niższe od nawy głównej i zamknięte wielobocznie, co dobrze czuje się, stojąc pod tęczą między nawą a chórem.

Najstarsze partie murów z piaskowca widoczne są w rejonie zakrystii – dawnej kaplicy Świętej Trójcy – i dają wrażenie kontaktu z warstwą sprzed późniejszych cegieł, jakby pod współczesną formą krył się starszy, surowszy kościół.

Wzrok przyciąga zestawienie neogotyckiego ołtarza głównego, barokowych ołtarzy bocznych, epitafiów i dekoracji malarskiej – różne epoki współistnieją tu dość gęsto, ale w praktyce tworzą spójną, nieco teatralną scenę, którą dopiero dłuższe przyglądanie się pozwala czytać detal po detalu.

Ołtarze i epitafia

Ołtarz główny utrzymany jest w stylu neogotyckim – późniejszym niż gotyckie mury – ale kompozycją i strzelistością nawiązuje do pierwotnego charakteru świątyni, wpisując się harmonijnie w ostrołukowe arkady i wertykalny rytm wnętrza.

Po bokach znajdują się barokowe ołtarze boczne, bogatsze w dekorację, rzeźby i złocenia, które nadają wnętrzu ciepła i kontrastują z surowością cegły; wrażenie jest takie, jakby wzdłuż naw bocznych ciągnęła się galeria rodzinnych fundacji i pobożności dawnych parafian.

W gotyckiej kaplicy, dawniej jednym z najważniejszych miejsc modlitwy, zachowało się barokowe epitafium starosty konińskiego Krzysztofa Przyjemskiego, zmarłego w 1611 roku – bardzo wyraźnie obecne świadectwo lokalnej elity, która współtworzyła dzieje kościoła i miasta.

Polichromie, witraże i detale

W początkach XX wieku wnętrze świątyni ozdobiono polichromią, która nadała mu bardziej spójny, narracyjny charakter – malowidła, choć powstały stosunkowo późno, dziś są integralną częścią odbioru przestrzeni, filtrując światło płynące przez okna i porządkując ściany pod arkadami.

Światło we wnętrzu budują także witraże, których zestawienie ze starą cegłą robi szczególne wrażenie w pochmurne dni – barwy są wtedy stonowane, ale plamy kolorów wyraźnie akcentują poszczególne części kościoła, od prezbiterium po kaplice boczne.

W licznych detalach – od kamiennych obramień portali po rzeźbione elementy wyposażenia – czuć rękę wielu rzemieślników z różnych epok; poruszając się między nawami, można dosłownie „czytać” wnętrze jak chronologiczną opowieść o gustach i możliwościach kolejnych pokoleń mieszkańców Konina.

Znaczenie dla Konina i Drogi Romańskiej

Kościół św. Bartłomieja jest jednym z najważniejszych zabytków starego Konina i zarazem jedną z kluczowych świątyń w regionie, co znajduje odzwierciedlenie zarówno w lokalnej pamięci, jak i w licznych opracowaniach poświęconych zabytkom ziemi konińskiej.

Choć sama fara ma zasadniczo gotycki charakter, w jej strukturę włączony został starszy, romański kościół, który po przebudowach stał się kaplicą – ślad po nim wpisuje świątynię w szerszy kontekst tzw. Drogi Romańskiej prowadzącej przez najciekawsze wczesnośredniowieczne obiekty regionu.

W codziennym życiu Konina kościół pełni funkcję parafialnego centrum duchowego starej części miasta, ale z perspektywy turystyki jest także punktem orientacyjnym i naturalnym symbolem dawnego Konina, przypominającym o piastowskich początkach miasta nad Wartą.

Wizyta w kościele z perspektywy turysty

Zwiedzanie kościoła św. Bartłomieja ma swój naturalny rytm: najpierw obejście bryły z zewnątrz, z zatrzymaniem przy renesansowej kaplicy Zemełki i cieniu przypór, potem chwila przed głównym wejściem, gdzie dobrze widać barokowo przekształcony szczyt, wreszcie wejście do stosunkowo ciemnego, ceglanego wnętrza.

W środku pierwszym wrażeniem jest wysokość i ciągłość przestrzeni – z nawy głównej wyraźnie widać wielobocznie zamknięte prezbiterium, boczne ołtarze i kaplice, a także grę światła w oknach; dopiero później wzrok zaczyna wyłapywać pojedyncze detale: epitafium Przyjemskiego, różnice między ołtarzem głównym a bocznymi, odcienie polichromii.

Ciekawym doświadczeniem jest też zestawienie tej wizyty z przejściem do innych punktów starówki – z kościoła w kilka minut można dotrzeć do słupa konińskiego, rynku czy nadwarciańskich przestrzeni, dzięki czemu fara staje się częścią większej opowieści o mieście, a nie tylko pojedynczym, wyizolowanym zabytkiem.

Praktyczne wskazówki zwiedzania

Najlepszym momentem na spokojne zwiedzanie wnętrza są godziny między poranną a wieczorną Mszą w dni powszednie – wtedy w środku panuje cisza, a wchodzący nie zakłócają liturgii; warto pamiętać o dostosowaniu stroju i zachowania do sakralnego charakteru miejsca.

W soboty i niedziele dobrze jest wcześniej sprawdzić porządek nabożeństw, ponieważ intensywny ruch parafian może utrudniać dłuższe zatrzymanie się przy poszczególnych elementach wystroju; grupy zorganizowane mogą umawiać zwiedzanie z przewodnikiem za pośrednictwem parafii, co pozwala lepiej poznać historię świątyni.

Podsumowanie

Kościół św. Bartłomieja w Koninie jest miejscem, w którym w jednym spojrzeniu mieszczą się wieki historii – od wczesnych, kamiennych murów dawnej kaplicy, przez gotycką farę, po renesansową kaplicę Zemełki, barokowe przekształcenia i neogotyckie uzupełnienia.

To świątynia, która nie jest jedynie muzealnym eksponatem, ale wciąż żyjącym centrum parafii, gdzie codzienna modlitwa i liturgia spotykają się z obecnością turystów, miłośników architektury i osób podążających szlakiem romańskich i gotyckich zabytków Wielkopolski.

W planie zwiedzania Konina warto traktować kościół św. Bartłomieja jako punkt obowiązkowy: miejsce, od którego dobrze zacząć poznawanie starego miasta i do którego chętnie się wraca, by za każdym razem dostrzec coś nowego – nie tylko w detalach architektonicznych, ale też w atmosferze tego wyraźnie zakorzenionego w historii, a jednocześnie zaskakująco „bliskiego” w odbiorze kościoła.